HISTORIA I WSPÓŁCZESNA FUNKCJA DOMU PRZY UL. FRYDERYKA CHOPINA 1 W PRZEMYŚLU

Historia budynku i działalności Zgromadzenia Sług Jezusa

Kamienica przy ul. Fryderyka Chopina 1 w Przemyślu od ponad stu lat związana jest z działalnością Zgromadzenia Sług Jezusa – wspólnoty założonej w 1884 roku przez bł. o. Honorata Koźmińskiego oraz Eleonorę Motylowską. Zgromadzenie należało do tzw. zakonów ukrytych, których członkinie nie nosiły habitów i prowadziły działalność apostolską w środowisku świeckim. Powstało ono jako odpowiedź na trudną sytuację młodych kobiet opuszczających rodzinne wsie i przybywających do miast w poszukiwaniu pracy.

Początki działalności Sług Jezusa w Przemyślu sięgają 1897 roku.

Na prośbę księżnej Jadwigi Sapieżyny z Sanguszków, przewodniczącej Towarzystwa św. Wincentego a Paulo, do miasta przybyły pierwsze siostry: Scholastyka Władyczko oraz dwie współsiostry. Ich misją była pomoc ubogim dziewczętom, które przyjeżdżały do miasta w poszukiwaniu zatrudnienia i często były narażone na wyzysk oraz trudne warunki życia.

Początkowo siostry wynajmowały mieszkanie przy ul. Grodzkiej 11, następnie prowadziły działalność w tzw. Organistówce, a od 1900 roku zajmowały część domu sióstr Felicjanek przy ul. Ogrodowej. Dynamiczny rozwój pracy społecznej i rosnąca liczba podopiecznych sprawiły, że konieczne stało się pozyskanie własnej siedziby.

11 maja 1901 roku zakupiono jednopiętrowy dom wraz z parcelą przy ówczesnej ul. Zielonej 1, obecnie ul. Fryderyka Chopina 1. W budynku tym utworzono Dom Opieki dla Sług pw. św. Antoniego, który przez kolejne dziesięciolecia stał się jednym z najważniejszych ośrodków pomocy społecznej i wychowawczej w Przemyślu.

W domu funkcjonowały między innymi: biuro pośrednictwa pracy, kuchnia dla ubogich, pralnia, prasowalnia, kaplica oraz schronisko dla dziewcząt pozostających bez pracy lub poszukujących zatrudnienia. Siostry organizowały kursy zawodowe i dokształcające, pomagały w zdobywaniu kwalifikacji potrzebnych do pracy w gospodarstwach domowych, prowadziły bibliotekę oraz zapewniały opiekę duchową i moralną.

Wraz z rozwojem działalności powstało Stowarzyszenie Sług Katolickich pod wezwaniem św. Zyty, skupiające kobiety pracujące jako służące. Organizacja prowadziła fundusze zapomogowe dla chorych, wspierała członkinie znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej oraz pomagała młodym kobietom rozpoczynającym samodzielne życie. W 1931 roku stowarzyszenie otrzymało własny sztandar i stało się jedną z największych organizacji kobiecych tego typu w regionie.

Skala działalności była na tyle duża, że w latach 1929–1930 budynek został rozbudowany. Dobudowano dużą salę spotkań oraz kolejną kondygnację, dzięki czemu możliwe było prowadzenie jeszcze szerszej działalności edukacyjnej, religijnej i społecznej.

W 1926 roku biskup przemyski Anatol Nowak przekazał zgromadzeniu nieruchomość przy ul. Krasińskiego 36 (obecnie 24), przeznaczoną dla starszych i schorowanych służących. Powstało tam schronisko zapewniające opiekę kobietom niezdolnym już do pracy. W latach 1935–1938 obiekt został rozbudowany i dostosowany do potrzeb mieszkanek.

Działalność społeczna i edukacyjna

Dom przy ul. Chopina 1 był miejscem wszechstronnej pomocy dla kobiet i dziewcząt. Oprócz pośrednictwa pracy prowadzono tam:

• działalność religijną i formacyjną,
• bibliotekę i czytelnię,
• rekolekcje oraz spotkania edukacyjne,
• kursy zawodowe i dokształcające,
• pomoc prawną dla kobiet pozostających w sporach z pracodawcami,
• opiekę nad dziewczętami przybywającymi do miasta,
• misję dworcową wspierającą młode kobiety poszukujące pracy,
• szpitalik i ambulatorium dla służących,
• stołówkę przygotowującą posiłki dla osób ubogich,
• pomoc sierotom oraz uczennicom szkół średnich.

Przy domu działały również liczne organizacje i grupy formacyjne, w tym Koła Żywego Różańca, Sodalicja Mariańska Pań, Sodalicja Nauczycielek i Uczennic Szkół Średnich oraz inne inicjatywy wspierające rozwój religijny, społeczny i patriotyczny mieszkańców miasta.

W czasie wojen

Podczas I wojny światowej Przemyśl stał się areną ciężkich walk związanych z funkcjonowaniem Twierdzy Przemyśl. Dom przy ul. Zielonej 1 pełnił funkcje pomocnicze dla rannych i rekonwalescentów. W kaplicy nadal odprawiano nabożeństwa, z których korzystali również chorzy. Siostry angażowały się także w pomoc osobom dotkniętym działaniami wojennymi.

W okresie II wojny światowej oraz okupacji zgromadzenie kontynuowało działalność pomocową. Siostry wspierały ubogie rodziny, pomagały osobom potrzebującym i prowadziły działania charytatywne pomimo trudnych warunków okupacyjnych. Dzięki prowadzeniu pralni dla wojska mogły utrzymać funkcjonowanie domu i jednocześnie pozyskiwać środki oraz żywność przeznaczaną na pomoc najbardziej potrzebującym mieszkańcom miasta.

Okres PRL

Po zakończeniu wojny i przejęciu władzy przez komunistów zgromadzenie, podobnie jak wiele innych wspólnot zakonnych, zostało poddane represjom. Decyzją władz państwowych budynek przy ul. Chopina 1 został przejęty przez Skarb Państwa, a następnie w 1964 roku przekazany Związkowi Nauczycielstwa Polskiego.

W wyniku tych działań działalność prowadzona przez siostry została znacząco ograniczona. Mimo utraty kontroli nad budynkiem członkinie zgromadzenia pozostały w jego części, prowadząc katechezę, działalność religijną oraz wspierając ubogie rodziny. Przez cały okres PRL podejmowały starania o zachowanie swojej obecności i kontynuowanie misji społecznej.

Powrót do właściciela

Po przemianach ustrojowych rozpoczęto proces odzyskiwania utraconego majątku. Ostatecznie budynek wrócił do Zgromadzenia Sług Jezusa na początku lat dziewięćdziesiątych. Po niemal trzydziestu latach użytkowania przez inne instytucje jego stan techniczny był bardzo zły i wymagał gruntownego remontu.

Dzięki zaangażowaniu zgromadzenia oraz wielu osób dobrej woli przeprowadzono kompleksowe prace remontowe. Już 1 września 1993 roku wznowiono działalność wychowawczą, otwierając Bursę Szkolną dla Młodzieży Żeńskiej im. Eleonory Motylowskiej. Placówka została poświęcona przez arcybiskupa Józefa Michalika 9 grudnia 1993 roku.

Przez kolejne lata budynek pozostawał miejscem działalności wychowawczej, formacyjnej i społecznej. Organizowano tu spotkania młodzieżowe, rekolekcje, wydarzenia religijne oraz inicjatywy służące mieszkańcom Przemyśla.

Współczesne wykorzystanie budynku

Obecnie budynek pozostaje własnością Zgromadzenia Sług Jezusa, natomiast jest dzierżawiony przez Fundację Duszpasterskiej Troski o Rodzinę (PFCF), która prowadzi w nim Oficjalny Ośrodek Zakwaterowania Zbiorowego dla uchodźców.

Ośrodek stanowi ważny element regionalnego systemu pomocy humanitarnej. W budynku przebywają głównie uchodźcy z Ukrainy, w szczególności osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami, osoby przewlekle chore oraz samotne matki z dziećmi.

W obiekcie znajdują się pokoje mieszkalne, zaplecze socjalne, wspólna kuchnia i jadalnia, pomieszczenia administracyjne, przestrzenie integracyjne i edukacyjne oraz miejsca przeznaczone do świadczenia pomocy psychologicznej, społecznej i prawnej. Mieszkańcy otrzymują nie tylko schronienie i wyżywienie, ale również wsparcie w nauce języka polskiego, aktywizacji zawodowej, dostępie do opieki zdrowotnej oraz integracji ze społecznością lokalną.

Stan techniczny i potrzeby modernizacyjne

Pomimo nieprzerwanego użytkowania budynek wymaga obecnie gruntownej modernizacji. Wieloletnia eksploatacja oraz intensywne wykorzystanie w czasie kryzysu uchodźczego sprawiły, że część infrastruktury wymaga podniesienia standardów bezpieczeństwa i dostępności.

Najważniejsze planowane inwestycje obejmują remont około 40 pokoi mieszkalnych, modernizację kotłowni, dostosowanie budynku do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością, przebudowę części wspólnych oraz modernizację kuchni zbiorowego żywienia.

Planowane działania mają umożliwić stworzenie nowoczesnej infrastruktury społecznej służącej zarówno mieszkańcom ośrodka, jak i lokalnej społeczności. Modernizacja pozwoli kontynuować ponad 120-letnią tradycję niesienia pomocy osobom potrzebującym i zachować historyczną funkcję budynku jako miejsca wsparcia, opieki i integracji społecznej.

Dziś kamienica przy ul. Fryderyka Chopina 1 pozostaje symbolem ciągłości misji rozpoczętej przez Sługi Jezusa w 1897 roku – misji służby człowiekowi, szczególnie temu, który znajduje się w trudnej sytuacji życiowej i potrzebuje bezpieczeństwa, wsparcia oraz szansy na godne życie.